Other Exams PYQWritten Exam 2021General Knowledge & Current AffairsIndian History & Freedom Struggle

UP Super TET · प्रश्न 43

निम्नलिखित में से कौन-सी भारत शासन अधिनियम, 1919 की प्रमुख विशेषता नहीं थी?

  1. प्रान्तों में द्वैध-शासन (Dyarchy)

  2. केन्द्र में द्वैध-शासन (Dyarchy)

  3. प्रान्तों पर केन्द्र के नियंत्रण में रियायत

  4. भारतीय विधायिका को ज़्यादा प्रतिनिध्यात्मक बनाया जाना

उत्तर देखें और व्याख्याव्याख्या देखें

उत्तर: (B) केन्द्र में द्वैध-शासन (Dyarchy)

व्याख्या

‘केन्द्र में द्वैध-शासन (Dyarchy at the centre)’ भारत शासन अधिनियम, 1919 की विशेषता नहीं थी, बल्कि यह भारत शासन अधिनियम, 1935 की प्रमुख विशेषता थी। भारत शासन अधिनियम, 1919 (मोंटेग्यू-चेम्सफोर्ड सुधार) के प्रावधानों का विश्लेषण: • (a) प्रान्तों में द्वैध-शासन (1919 की विशेषता थी): प्रान्तीय विषयों को दो भागों—‘आरक्षित’ (Reserved) और ‘हस्तांतरित’ (Transferred)—में बाँटकर प्रान्तों में द्वैध-शासन लागू किया गया। • (b) केन्द्र में द्वैध-शासन (1919 की विशेषता नहीं थी — सही उत्तर): 1935 के अधिनियम द्वारा प्रान्तों से द्वैध-शासन समाप्त कर 'प्रान्तीय स्वायत्तता' दी गई और केन्द्र में द्वैध-शासन लागू किया गया। • (c) प्रान्तों पर केन्द्र के नियंत्रण में रियायत (1919 की विशेषता थी): केन्द्रीय और प्रान्तीय विषयों व बजट को पृथक कर प्रान्तों पर नियंत्रण कम किया गया। • (d) भारतीय विधायिका को ज़्यादा प्रतिनिध्यात्मक बनाना (1919 की विशेषता थी): केन्द्र में प्रथम बार द्विसदनीय व्यवस्था (राज्य परिषद व केन्द्रीय विधानसभा) और प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रारंभ किया गया। संबंधित तथ्य: • ‘द्वैध-शासन’ (Dyarchy) का जनक सर लियोनेल कर्टिस (Lionel Curtis) को माना जाता है। सही उत्तर: (b) केन्द्र में द्वैध-शासन (Dyarchy)

उत्तर समझाने वाला चित्र